لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید. 

هر چند سنت نقالی به معنای خاص آن، احتمالا چند صد سال پیش از حکومت صفویه در ایران وجود داشته است، ولی به طور گسترده، دوره رواج واقعی نقالی به عهد صفوی بازمی گردد. نقالی به انواع گوناگونی چون: پرده خوانی، حمزه خوانی، شمایل خوانی، صورت خوانی، قوالی و روضه خوانی تقسیم می شده است؛ ولی مهم ترین و جذاب ترین نوع نقالی را شاید بتوان نقالی شاهنامه و داستان های حماسی دانست. اگر چه ریشه قصه های اینگونه نقالی (نقالی شاهنامه و قصه های پهلوانی) برآمده از سنت ها و روایت های پهلوانی کهن پارسی است؛ اما ویژگی اصلی و بارز آن ها، تاثیر پذیری از باورها، اعتقادات و ارزش های نقالان و مخاطبان اینگونه از نقل هاست. از جمله این باورها و اعتقادات، آموزه های صوفیانه و درویشی است، که به علت رواج صوفی گری در عصر صفوی و قاجار (دوره روایی نقالی)، و مهم تر از آن، نقل اینگونه داستان ها توسط دراویش فرقه عجم و خاکساریه، در روایات/ متون نقالی شاهنامه، وارد شده اند. با بررسی روایات مکتوب نقالی، می توان به آشکارگی، اثرپذیری آن ها را از سنت ها و مفاهیم ادبیات صوفیانه مشاهده کرد؛ سنت ها و مفاهیمی چون: پوشیدن جامه درویشی، توبه، زهد، ریاضت و چله نشینی، مرگ اختیاری، و انواع کرامات توسط برخی پهلوانان و شاهان حماسی.

«وضه خوانی» از گونه های مرسوم قصه گویی نمایشی مذهبی ایرانی است که اساسا کارکردی تبلیغی داشته، با گذشت زمان فراگیر شده و به رسمی مذهبی بدل گشته است؛ چنان که از چندین قرن پیش تاکنون به طور مستمر و همه ساله، روضه خوانی های عمومی و خصوصی بسیاری در سطح شهرها و روستاهای ایران در کنار دیگر آیین های عزاداری ماه های محرم و صفر برگزار می شده است. برقراری این مجالس و همچنین حضور در آن، به شکلی خودانگیخته بوده و با استقبال فراوانی از سوی اهل شیعه روبرو می شود و این به دلیل علاقه بسیار شیعه به امامانش و یادآوری مصائب ایشان در راه نجات دین و شریعت شان است. از این رو شیعیان حضور در این مجالس و گوش سپردن به روضه را ثوابی بزرگ می دانند. روضه خوانی به عنوان پدیده ای فراگیر که چندین قرن از عمر آن می گذرد، مستلزم توجه بیشتر و شناخت عمیق تر است؛ بنابراین این مقاله فرصتی است برای پرداختن به رایج ترین گونه نقل مذهبی در ایران یعنی روضه خوانی و بررسی هرچه بیشتر این موضوع که آیا نقل های مذهبی همچون روضه خوانی، علاوه بر کارکرد دینی و اجتماعی گسترده شان، از منظر زیبایی شناسی نیز غنی بوده و در شأن یک هنر محسوب می شوند؟

گزارش های روایی، تفسیری و تاریخی سیوطی شافعی مذهب درباره سیره و فضایل اهل بیت(ع) در بسیاری از نوشته های وی قابل مشاهده است. این نوشتار بر اساس منابع کتابخانه ای و با روش توصیفی-تحلیلی، گزارش های سیوطی درباره فضایل اهل بیت(ع) را استخراج و تحلیل کرده است. نگارش نوشتارهای مستقل درباره برتری های اهل بیت(ع)، یادکرد مثالب مخالفان ایشان، ثمرات محبت به معصومین(ع) و بیان جایگاه دوستداران آنان در نگاه سیوطی بسیار برجسته است. رویکرد قرآنی-روایی نسبت به حضرت علی، فاطمه و حسنین(ع) نشان از ارادت و دل سپاری ویژه سیوطی نسبت به خمسه طیّبه دارد. امام سجاد، امام رضا و بقیه الله(ع) نیز مورد توجه روایی وی قرار گرفته اند. سکوت معنادار وی نسبت به صادقین و سایر اهل بیت(ع) برآمده از انگاره های یک سویه زمامداران و نوع مرزبندی های مذهبی عصر سیوطی است.

در ادب شفاهی ایران، از راویان روایات حماسی، در سده های هشتم به بعد، با نام قصه خوان و دفترخوان و در سه سده اخیر با نام نقال یاد شده است. منبع منظومه های حماسی پس از سده نهم نیز بیشتر روایات این قصه خوانان و طومارهای آنها بوده است. در این جستار، نسبت بین جنبه نمایشی معرکه گیری قصه خوانان و ساختار روایی این حماسه ها (بر مبنای مطالعه موردی) بررسی و این نتیجه حاصل شده که در این آثار، نوعی «ساختار دایره ای» یا «موازی» وجود داشته که ماحصل کیفیت نمایشی روایت بوده است. بدین شکل که شاعر با استفاده از کلیشه هایی خاص که در نقل شفاهی و این حماسه ها مشترک است، داستان ها را با مفاصلی به هم وصل می کند. هدف شاعر این بوده که مخاطب چند داستان را در ضمن هم دنبال کند، همچنان که در سنت نمایشی نیز نقال با توقف نقلی و شروع نقلی دیگر و پیوند خلاقانه بین داستان ها و ایجاد تعلیق، بیننده را جذب نمایشش می کرد.

طومار، مجموعه منثورِ مدونی است که ماخذ اصلی نقالان برای داستان گویی آنها به شمار می آید. حدود داستانی این متون غالبا از آغاز کار گیومرث تا پایان شهریاری بهمن، همای یا داراب است و نقالان پیش کسوت برای تدوین آنها، افزون بر روایات شاهنامه، از اخبار منظومه های پهلوانی پس از فردوسی، بعضی منابع تاریخی، طومارهای کهن تر و نیز اندوخته ها و برساخته های ذهنی خویش هم بهره گرفته اند. طومارهای نقالی و داستان های متعدد و پرشاخ و برگ آنها از نظر ساختاری و موضوعی، ویژگی هایی دارد که مهم ترین آنها عبارت است از: 1. ساختن داستان های تازه و تغییر و تصرف در روایات منابع پیشین؛ 2. الگوبرداری از داستان های شاهنامه، منظومه های پهلوانی و منابع تاریخی برای ساختن روایات جدید؛ 3. تکمیل نواقص و روشن کردن مبهمات داستانی ادب پهلوانی ایران؛ 4. عناصر سامی و اسلامی؛ 5. تاثیر زمان و مکان نقل و نگارش بر آنها؛ 6. آشفتگی ترتیب و نظم روایی داستان ها؛ 7. جا به جایی اشخاص و داستان ها؛ 8. کم دقتی، نادرستی و تناقض داستانی؛ 9. تغییر و تفاوت نام ها؛ 10. شخصیت های نوظهور؛ 11. کسر / پراکندگی شخصیت؛ 12. تکرار یک بن مایه در روایات گوناگون؛ 13. تکرار یک داستان؛ 14. بازگویی یک موضوع در داستانی واحد؛ 15. وجه تسمیه سازی و ریشه تراشی برای نام ها؛ 16. انتساب گفتار کسان شاهنامه به اشخاص دیگر. در این مقاله هر یک از موارد یاد شده با آوردن نمونه هایی از متون مختلف نقالی، بررسی شده است.